Bir Kuşak Bir Yol Girişimi Çerçevesinde Türkiye-Çin İlişkileri

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in daveti üzerine 13-15 Mayıs tarihlerinde Kuşak ve Yol Uluslararası İşbirliği Forumu’na (BRF) katılmak üzere Çin’e gitmiştir. Bu forumda 29 ülke cumhurbaşkanları veya başbakanlar düzeyinde temsil edilmiştir. Xi Jinping forumun açılış töreninde “İpek Yolu Ekonomik Kemerini ve 21. Yüzyıl Deniz İpek Yolu’nu İnşa Etmek İçin Birlikte Çalışmak” başlıklı bir konuşma yapmıştır.[1] Açılış konuşması ile Xi Jinping, kazan-kazan işbirliği çerçevesinde İpek Yolu’nun inşasındaki yaklaşımını ortaya koymuştur. Çin atasözünde de denildiği gibi “Şeftaliler ve erikler konuşmaz, ancak onların altında bir yol oluşur. ” ifadesi ile konuşmasına başlamıştır.

İpek Yolu Girişiminin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi

Xi Jinping, 2013 yılında Kazakistan ve Endonezya’ya gerçekleştirdiği resmi ziyaretlerde sırasıyla İpek Yolu Ekonomik Kuşağı’nın ve 21. yüzyıl Deniz İpek Yolu’nun inşasını önermiştir. Yeni İpek Yolu girişimi sayesinde 2000 yıl önceki tarihi İpek Yolu’ndan kaynaklanan temasların sağlanması için ortam oluşturulmuştur. Çin, İpek Yolu girişimini finanse etmek için 2015 yılında Asya Altyapı Yatırım Bankası’nı kurmuştur. 21. yüzyıldaki İpek Yolu girişiminin, tarihi İpek Yolu’ndan en önemli farkı; ülkeleri demiryolu ağları vasıtasıyla bağlamasıdır. Jakarta-Bandung yüksek hızlı demiryolu, Çin-Laos demiryolu, Addis Ababa-Cibuti demiryolu, Macaristan-Sırbistan demiryolu, Ankara-İstanbul hızlı tren hattı ile Çin demiryolu ulaşımının gelişimine hız vermiştir. Bu nedenle Yeni İpek Yolu girişimi, Demir İpek Yolu (Iron Silk Road) olarak adlandırılmakta, Çin’in son dönemde izlediği strateji de “Demiryolu Diplomasisi” olarak ifade edilmektedir.

Bir Kuşak Bir Yol girişimi için yaklaşık 65 ülke düşünülmüş bunlardan kırktan fazla ülke ve uluslararası örgütle Çin işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.[2] Rusya’nın Avrasya Ekonomik Birliği, Türkiye’nin Orta Koridor Girişimi, Kazakistan’ın Nurlu Yol girişimi gibi atılımlar Bir Kuşak Bir Yol girişiminin gerçekleştirilmesi için koordinasyonu sağlamada etkili olmaktadır.

Türkiye’nin Orta Koridor Girişimi

Bir Kuşak Bir Yol girişimini üç koridor üzerinden gerçekleştirmeyi hedefleyen Çin, İran ile Güney Koridoru’nu, Rusya ile Kuzey Koridoru’nu, Türkiye ile Orta Asya’yı bağlayan Orta Koridor’u oluşturmaya çalışmaktadır. Türkiye’nin Orta Koridor girişimi, tarihi İpek Yolu’nun kültürel ve tarihsel mirasının canlanmasının önemli bir adımıdır. Bu koridor Gürcistan, Azerbaycan, Hazar Denizi, Türkmenistan, Kazakistan, Afganistan ve Pakistan’ın Türkiye’den Çin’e ulaşmasına imkan tanımaktadır. Türkiye’nin Orta Koridor girişimi ile İpek Yolu Ekonomik Kuşağı’nın tamamlanması mümkün görünmektedir.

Türkiye’nin bu çerçevede Çin ile imzaladığı “İpek Yolu Ekonomi Kuşağının, 21. Yüzyıl Denizdeki İpek Yolunun ve Orta Koridor Girişiminin Uyumlaştırılmasına İlişkin Mutabakat Zaptı Tasarısı”[3] ve “Türkiye-Çin Demiryolu İşbirliği Anlaşma Tasarısı”[4] TBMM Komisyonu’ndan geçmiştir. Türkiye, Marmaray, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Edirne-Kars yüksek hızlı tren projelerinde yer alarak İpek Yolu üzerindeki merkezi konumunu güçlendirmektedir. Türkiye’nin 2008 yılında başlattığı İpek Yolu Girişimi ve Kervansaray Projesi, Çin’in İpek Yolu Projesi fikrini benimsemesini ve canlandırmasını sağlamıştır.[5] Bu bağlamda 13 bölümden oluşan “Atayurttan Anayurda İpek Yolu” adlı belgesel film çekilmiştir.[6]

Forum öncesinde “Çin Halk Cumhuriyeti ile Karşılıklı Kültür Merkezlerinin Kurulmasına İlişkin Anlaşma” imzalanmıştır. Bununla birlikte 2018 yılında Çin’de ‘Türkiye Turizm Yılı’ etkinliğinin düzenlenmesine karar verilmiştir.[7] Bu girişimler iki ülke arasında önemli bir görev üstlenmiştir. İki ülke kültürel temasları ilerletmeyi ve ikili ilişkileri sağlamlaştırmayı amaçlamıştır.

İki ülke sadece ilişkilerini kültürel temaslarla değil, ekonomik girişimlerle de tamamlamaya çalışmaktadır. 2015 yılında Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Çin’e ziyaretinde ikili ticaret dengesini teşvik etme, altyapı alanında yatırımları artırma, mali ilişkileri derinleştirme, yüksek teknoloji alanlarında ikili temasları güçlendirme konularında işbirliğine değinilmiştir. İki ülke arasındaki ticaret hacminin oranı hızla artmaktadır. Dünyanın hızla büyüyen bir ülkesi olarak Türkiye, dünyanın ikinci büyük ekonomisi olan Çin’in işbirliğinde odak noktasına yerleşmiştir. 2016 yılının sonunda Çinli akıllı telefon devi ZTE, Türk Telekom’un %48’ini satın almıştır.[8] Önümüzdeki yıllarda Türkiye’de Çin’in doğrudan yabancı yatırımlarının (DYY) ciddi bir oranda artış göstermesi beklenmektedir.

Ticaret hacmi arttıkça Türkiye aleyhine ortaya çıkan ticaret açığının işbirliğine zarar vermemesi için her iki tarafın da çabası gerekmektedir. Her iki ülkenin birbirlerinin haklarını tanıması, anlaması, karşılıklı güveni tesis etmesi siyasi ilişkilerin ve ticari bağların gelişmesini teşvik edecektir. Ankara’da Türkiye Başbakan Yardımcısı Mehmet Şimşek ve Çin Başbakan Yardımcısı Liu Yandong’un katılımı ile Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’in “Çin’in Yönetimi” adlı eserinin Türkçe baskısının lansmanının gerçekleştirilmesini işbirliğinin geliştirilmesi bağlamında değerlendirmek gerekmektedir. 2021 yılı Çin Komünist Partisi’nin kuruluşunun 100. yılı ve 2049 yılı Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 100. yılı olması nedenleriyle 2021 ve 2049 yıllarını içeren Çin milletinin gelişmişlik seviyesini artırma amacıyla “Çin Rüyası”nı ortaya koymuştur. Çin Rüyası vizyonu kapsamında Çin’in tamamen gelişmiş bir ülkeye dönüşme hayali bulunmaktadır. Çin’in 2021 ve Türkiye’nin 2023 kalkınma stratejilerinin birbiriyle uyum içerisinde olması, iki ülkenin ortak projeler üretmesini ve yürütmesini kolaylaştırmaktadır.

İki ülke arasında stratejik işbirliğine dayalı ortak kazanç ilkesi temelinde ilişkilerin istikrarlı bir şekilde ilerletilmesi her iki tarafın çıkarınadır. İki liderin 13 Mayıs tarihinde Kuşak ve Yol Uluslararası İşbirliği Forumu öncesinde gerçekleştirdikleri görüşmede, bütün alanlarda halklar arasında kültürel bağları ve karşılıklı anlayışı derinleştirmeyi amaçlayan adımlar ve bu derinleştirmeyi güçlendirecek turizm, altyapı projelerini geliştirme konuları yer bulmuştur. İki ülke arasındaki bağların geliştirilmesi İpek Yolu’nun da başarısı anlamına gelecektir.


[1] “Full text of President Xi’s speech at opening of Belt and Road Forum”, http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/14/c_136282982.htm, Erişim tarihi: 21.06.2017

[2] David Tweed, “China’s Silk Road” https://www.bloomberg.com/quicktake/china-s-silk-road, Erişim tarihi: 21.06.2017

[3] ‘İpek Yolu Ekonomi Kuşağının, 21. Yüzyıl Denizdeki İpek Yolunun ve Orta Koridor Girişiminin Uyumlaştırılmasına İlişkin Mutabakat Zaptı Tasarısı, http://www2.tbmm.gov.tr/d26/1/1-0673.pdf, Erişim tarihi: 21.06.2017

[4] “Türkiye ve Çin’den Yeni İpek Yolu Hamlesi”, http://www.utikad.org.tr/haberler/default.asp?id=13643, Erişim tarihi: 21.06.2017

[5] Vladimir Fedorenko, “The New Silk Road Initiatives in Central Asia”, Rethink Paper, 2013, s.9

[6] “Atayurttan Anayurda İpek Yolu Belgeseli”, https://www.haberler.com/atayurttan-anayurda-ipek-yolu-belgeseli-5000156-haberi/, Erişim tarihi: 21.06.2017

[7] China declares 2018 ‘Turkey Tourism Year’, https://www.chinatechnews.com/2016/12/08/24567-chinas-zte-to-acquire-48-04-stake-in-turkish-telecom-device-company, Erişim tarihi: 21.06.2017

[8] “China’s ZTE To Acquire 48.04% Stake In Turkish Telecom Device Company”, https://www.chinatechnews.com/2016/12/08/24567-chinas-zte-to-acquire-48-04-stake-in-turkish-telecom-device-company, Erişim tarihi: 21.06.2017

Yazarın diğer yazıları