Afrika’nın Gambiya Testi

Batı Afrika ülkelerinden Gambiya’da yaşanan siyasi kriz, sömürgeciliğin tasfiyesinin ilk dönemlerindeki bilindik unsurların Afrika siyasetinde kalıcı mı olduğu sorusunu sordurtmuştur. Devlet başkanlığı seçiminde yenilgiye uğrayan eski liderin sonucu kabul etmemesine dayanan kriz; demokratik yönetime, hukukun üstünlüğüne dair kıtasal ve alt-bölgesel kurumların çizdiği idari, hukuki ve siyasi çerçeveye alanda ne kadar uyulduğunu tartışmaya açmıştır. Bu tabloya bölgesel aktörlerin yönetimin değişmesi için askerî müdahale girişiminde bulunmaları da eklenmiştir. Böylelikle Gambiya’da yaşananlar hem kıta kurumsallaşmasının ülke içişlerine müdahalesi gibi nispeten yeni unsurların test edilmesine hem de bu sıradan ama sıra dışı olması gereken hükümetin anayasal olmayan yollardan değişmesi konusunun uluslararası gündemin üst sırasına oturmasına sebebiyet vermiştir. Diğer bir ifadeyle barışçıl yollardan yönetimin değişimi, ülkelerin içişlerine müdahale, askerî müdahale gibi konularla salt Gambiya’nın değil Afrika kıtasının demokratik yönetim anlayışı sınanmıştır.

Yahya Jammeh’in devlet başkanlığı seçiminin galibi Adama Barrow’a koltuğunu devretmemesi Gambiya’daki gerginliği üst noktaya taşırken etkisi Batı Afrika ülkelerine de yansımıştır. Bünyesinde Nijerya ve Senegal gibi güçlü devletleri barındıran Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (Economic Community of West African States, ECOWAS) aralarında askerî müdahalenin de olduğu çeşitli araçları öne sürerek Gambiya’daki süreçle yakından ilgilendiğini hatta sürecin bir parçası olduğunu göstermiştir. Askerî müdahale hazırlıklarına başlanmış hatta birlikler ülkeye girmişken Jammeh’e devlet başkanlığı seçimini kaybettiğini kabul etmesi için ECOWAS tarafından ek süre verilmiştir. 1994’de yaptığı askerî darbeyle liderlik koltuğunda oturan Jammeh, seçim sonucunu kabul ederek ülkeden ayrılmıştır. Böylelikle askerî müdahale yaşanmadan yeni lider Barrow görevine başlayabilmiştir.

Barışçıl ve demokratik yollardan yönetimin değişmesine rağmen ECOWAS’ın askerî birlikleri ülkede bulunmaya devam etmektedir. ECOWAS’ın Gambiya Gücü’nün mevcut dönemde Barrow’u ve hükümeti koruma görevinde bulunulacağı ifade edilmektedir. Barrow’un liderlik koltuğuna oturmasından sonra asker sayısının 7000’den 500’e indirilmesi kararı alınmış; gücün görev süresi üç ay olarak belirlenmiştir.

Süreçte test edilen en önemli unsurun Gambiya’ya askerî müdahalede bulunma girişiminin olduğu söylenebilir. Bu bağlamda ilk olarak ECOWAS’ın müdahalesinin hukukiliği akla gelmektedir. Gambiya, ECOWAS üyesidir; mensubu olduğu örgütün hukuki düzenine uymakla yükümlüdür. ECOWAS; hukukun üstünlüğünün, insan haklarının ve demokratik yönetimin ihlal edildiği durumlarda üyelerin içişlerine müdahil olabilmekte, askerî müdahalelerde bulunabilmektedir. ECOWAS’ın Çatışmaların Önlenmesi, Yürütülmesi, Çözümü, Barışın Koruması ve Güvenliğe Dair Protokolü’nün (Protocol on Mechanism for Conflict Prevention, Management, Resolution, Peacekeeping and Security) 10. ve 25. Maddeleri dikkate alınabilir. 25. Madde, örgütün bazı koşullarda askerî müdahalede bulunma yetkisine sahip olduğunu göstermektedir. İlgili madde, üye ülkede hukukun üstünlüğünün büyük çapta ihlal edilmesi, demokratik yollarla seçilen hükümetin düşürülmesi veya girişiminde bulunması gibi durumlara karşın örgütün müdahale etme hakkını saklı tutmaktadır. 10. Madde ise ECOWAS’ın Uzlaşma ve Güvenlik Konseyi’ni her türlü müdahalede bulunmaya, siyasi ve askerî görev güçlerinin konuşlanması kararını almaya yetkili kılmaktadır. Örgütün ilgili organı olan Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu İzleme Grubu (Economic Community of West African States Monitoring Group, ECOMOG) geçmişte anayasal olmayan yollardan hükümet değişimleri ile bağlantılı olarak Sierra Leone’a, Liberya’ya benzer müdahalelerde bulunmuştur.

Kıtasal bir kurumsallaşma olan Afrika Birliği (AfB) Gambiya sürecinde ECOWAS ile benzer bir tutum takınmıştır. Afrika’nın kurumsal siyasi ve hukuki sisteminde ülke yönetiminin anayasal olmayan yollardan değişmesi önemli bir sorun olagelmiş; AfB’nin kuruluşu ve misyonu bu soruna karşı çözüm bulma iradesi olarak yansımıştır. Böylelikle üye devletlerin içişlerine müdahale etme ilkesi benimsenerek 2002 yılında AfB kurulmuştur. Kuruluş metni olan AfB Tüzüğü’nde belirtilen koşulların gerçekleşmesi durumunda üye ülkelere askerî müdahale de dahil çeşitli önlemler ya da zorlama yöntemleri uygulanacaktır. 4. Madde’nin H fıkrası savaş suçlarının, soykırımın ve insanlığa karşı suçların işlenmesi durumunda müdahaleyi mümkün kılmaktadır. P fıkrasında ise anayasal olmayan yollardan hükümet değişimi kınanmakta ve kabul edilmemektedir.

Sonuç Yerine

Afrika’nın geçmişte kaldığı düşünülen fakat dönem dönem karşılaşılan yönetimin demokratik/anayasal olmayan yollardan değişmesi sorunu gündeme bir kez daha gelmiş; kıta kurumsallaşması sınava tabi tutulmuştur. ECOWAS’ın, AfB’nin tepkisini bu açıdan değerlendirmek mümkün gözükmektedir. Demokratik yönetimi, hukukun üstünlüğünü, adil ve serbest seçimlerin uygulanmasını içeren, AfB’nin ve ECOWAS’ın temsil ettiği hukuki ve idari formatın ne kadar uygulandığı tartışmalıdır; kimi durumlarda uygulamada geçerliliğini yitirebildiği görülmektedir. Gambiya’da seçilen devlet başkanının göreve başlamasının engellenmesine askerî müdahale girişimiyle cevap verilmesi; ileride gerçekleşebilecek benzeri durumlara karşın önceden uyarı yapılması, “uyarı sisteminin” test edilmesi olarak yorumlanabilir. Afrika’nın kilit aktörlerinin, kurumsal çerçeve ve alan arasındaki bu uyuşmazlık döngüsünü kırmaya niyetinin olduğu Gambiya’daki “güç gösterisinden” anlaşılmaktadır.

Jammeh, Barrow ve ECOWAS arasındaki süreçte gerginliğin yükselmemesi tarafların ihtiyatlı davranabilmesiyle mümkün olmuştur. Oysa ECOWAS ve AfB müdahale yetkisini kullanan örgütlerdir.

Jammeh’in darbeyle yönetime gelmesi ve 22 sene görevde kalması, ülkenin demokratik yönetime geçiş testinde önemli bir örnek olduğunun bir başka göstergesidir. Bu kadar uzun süreden sonra lider değişimi demokratik prensiplere uygun olarak gerçekleşmiştir.

Hukukiliğinin yanı sıra herhangi bir müdahalenin ilgili ülkede nasıl bir etki doğuracağı, demokratik yönetimin sağlanmasında ne kadar başarılı olacağı, istikrarı getirip getirmeyeceği tartışmalıdır. Eski lidere bağlı unsurların silaha başvurması, kıtadaki farklı örnekler düşünüldüğünde ihtimaller arasındadır. Başka bir deyişle güç mücadelesinin silahlı çatışmalara sebebiyet verme olasılığı bulunmaktadır. Gambiya özelinde Jammeh ve Barrow’un farklı etnik kökenden gelmesi, ordunun içerisinde etnik gruplanmaların mevcudiyeti bu son örnekte de çatışma ihtimalini düşündürmüş fakat tarafların ihtiyatlı davranması gibi çeşitli sebeplerden dolayı siyasi değişim barışçıl yollardan gerçekleşebilmiştir.

Bu çalışmayla ilgili görüşlerinizi, eleştirilerinizi ve varsa ilgili bilgi, belge, fotoğraf vb. materyalleri yandaki butona tıklayarak bizimle paylaşabilirsiniz.

Dr. Ceren GÜRSELER
Dr. Ceren GÜRSELER
2003 yılında Bilkent Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nden onur decesiyle mezun oldu. Yüksek lisans derecesini 2006 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nde "The Islamic Rhetoric of the Palestine Liberation Organization (Filistin Kurtuluş Örgütü'nün İslami Söylemi)" başlıklı teziyle aldı. Doktorasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nde "Afrika Örf ve Adet Hukukunda Self-Determinasyon Hakkı" başlıklı teziyle 2015 yılında tamamladı. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Devletler Hukuku Anabilim Dalı'nda yardımcı doçent olarak görev yapmaktadır. Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi'nde Afrika ve Arap Ülkeleri Araştırmacısı, Ankara Üniversitesi Afrika Çalışmaları Araştırma ve Uygulama Merkezi'nde Dış İlişkiler Uzmanı, Çankaya Belediyesi'nde Dış İlişkiler Uzmanı olarak çalışmıştır. Afrika ülkeleri siyaseti, Afrika siyaseti, Filistin sorunu, self-determinasyon, siyasal İslam, uluslararası hukuk, terörizm ve Afrikalı-Amerikan çalışmaları başlıca araştırma ve çalışma alanları arasındadır.

BİZİ TAKİP EDİN

3,026BeğenenlerBeğen
231TakipçiTakip Et
2,717TakipçiTakip Et
278AbonelerAbone

ÖNE ÇIKANLAR

ANKASAM e-Bülten

e-Bültenimize abone olarak çalışmalarımızdan anında haberdar olabilirsiniz